Wieża rycerska w Górkach Śląskich [HISTORIA NA WEEKEND]
W miejscu zwanym przez mieszkańców Górek Śląskich Kopcem stała niegdyś drewniana wieża. Pełniła nie tylko funkcję mieszkalną, ale również obronną. Broniła dostępu do siedziby miejscowego rycerza zewnętrznym napastnikom.
![Wieża rycerska w Górkach Śląskich [HISTORIA NA WEEKEND]](https://cdn2.nowiny.pl/im/v1/news-900-widen-wm/2014/10/18/103698_1413622234_19716600.webp)
Niemieckie badania archeologiczne prowadzone przed II wojną światową pod wodzą dr Raschke z Raciborza pozwalają nam stwierdzić istnienie takiej drewnianej wieży mieszkalnej w Górkach. Według nich budowla ta pochodziła z XIII – XVI wieku. Podejmiemy się jednak próby znalezienia odpowiedzi na następujące pytania: Jak mogła wyglądać średniowieczna wieża w Górkach? Kiedy i w jakich okolicznościach została zniszczona?
Informacje na temat wiejskich gródków zbierane przez wojewódzkiego konserwatora zabytków Jacka Pietrzaka ze wszystkich badań dotyczących podobnych wież pomogły nam przybliżyć wygląd budowli w Górkach Śl. Również literatura fachowa pozwoliła nam porównać badania na ten temat a pochodzące z terenu Górnego Śląska, np. w Sławkowie, Żernicy, Bieruniu Starym. Podobne budowle drewniane będące wiejskimi siedzibami rycerskimi znane są również w Gołkowicach i Gorzyczkach oraz w Wodzisławiu Śląskim.
Początki prac archeologicznych
Po raz pierwszy pozostałości po grodzisku w Górkach wzbudziły zainteresowanie archeologów w 1924 roku. W latach 1913 – 27 właściciel gruntu, na którym znajdował się obiekt pan Sylwester Kałuża niwelował teren przy rzece Suminie. Wtedy to ujawniły się liczne znaleziska: żelazna rękawica, żelazny zamek do drzwi oraz liczne skorupy naczyń glinianych. Pierwszych wykopów dokonano w kwietniu 1930 r. Większość eksponatów odnalezionych w czasie prac została przekazana bądź do Muzeum w Raciborzu bądź do Muzeum w Głubczycach. Eksponaty z grodziska początkowo zbierał nauczyciel Reichel a następnie Hillmann.
Jak wyglądała wieża?
Podobnie jak większość tego typu budowli, drewniana wieża w Górkach została wybudowana w konstrukcji zrębowej. W czasie badań ujawniono liczne pozostałości po drewnianych balach. Zdarzało się zauważyć odbicia bierwion (ociosane bale) w polepie (glinie służącej jako warstwa tynku) chroniącej drewno przed pożarem. W Górkach grubość polepy dochodziła do 6 cm. Do wiązania drewnianych bali używano niejednokrotnie żelaznych gwoździ o długości dochodzącej do 20 cm. Cała konstrukcja wieży została osadzona na głazie (głazach) narzutowym, dla zapewnienia jej stabilności. Rycerska siedziba w Górkach znajdowała się na wzniesieniu (kopcu) otoczonym z trzech stron (północnej, wschodniej i zachodniej) fosą o grubości średnio 5 – 8 metrów. Od strony południowej rolę fosy pełniła rzeka Sumina, jako naturalna zapora dla ewentualnego przeciwnika. Wieża miała więc charakter typowo obronny. Średnica wzniesienia (kopca), na którym znajdowała się budowla wynosiła 48 m u podstaw (tzn. na wysokości wody z fosy). Kopiec wznosił się 2 – 3 m. powyżej poziomu wody. Rycerska wieża, potocznie zwana w niektórych regionach „słupem” stała na majdanie „kopca” (około 38 m średnicy). Wieża mogła przybierać kształt prostokąta lub kwadratu o wymiarach 6 na 6 lub 6 na 8 m. Wznosiła się na wysokość przekraczającej nieraz 15 m. Tak wysoka wieża dawała przewagę nad wrogiem. Na samym szczycie znajdował się punkt obserwacyjny. Czym wyżej usytuowany obserwator, tym łatwiej i szybciej można było zauważyć zbliżające się niebezpieczeństwo.
Taka budowla drewniana posiadała zazwyczaj 3 kondygnacje. Parter stanowił część gospodarczą ( składy, spiżarnie, warsztaty). Na piętrze mieściła się izba mieszkalna. Na samym szczycie – punkt obserwacyjny i miejsce dowodzenia obroną. W wyniku przedwojennych badań dr Raschke ujawniono ciekawe kafle pochodzące z pieca. Zachowane motywy na kaflach z wizerunkiem orła – symbolu dynastii czeskich Przemyślidów oraz lwa. Symbole te sugerowały podległość rycerza z Górek władzy czeskich królów. Eksponaty te złożone były w Muzeum w Raciborzu. W czasie wojny niestety zaginęły. Płytka kaflowa z wizerunkiem lwa datowana został przez dr Raschke na połowę XIII wieku. Natomiast kafle z czeskim orłem na około 1300 rok. Ostatni książę raciborski Leszek z dynastii Piastów tuż przed swoją śmiercią złożył hołd królowi Czech w 1326 roku. Od tego czasu księstwo raciborskie zależało od zwierzchniej władzy Czech.
O mieszkańcach wieży
Kim byli rycerze zamieszkujący wiejską siedzibę obronną w Górkach Śl.? Byli zamiłowani w sztuce, bowiem na terenie budowli znaleziono nie tylko kafle z wizerunkami lwa, orła, ale również jednorożca (połowa XVI w.) oraz św. Marcina (koniec XIV wieku). Poza kaflami z ozdobnymi wizerunkami znaleziono dużą ilość kafli bez jakichkolwiek ozdób. Te zbiory kafli miały doprowadzić do rekonstrukcji pieca z tej budowli. Niestety działania wojenne zniweczyły te zamiary. Wiejska wieża mieszkalna w Górkach posiadała zatem piec kaflowy, który ogrzewał siedzibę rycerza. A motywy użyte na kaflach glazurowanych dowodzą , że była to siedziba kogoś zamożniejszego i liczącego się w księstwie raciborskim.
Na szlaku z Raciborza do Rud
Dotychczas nie ujawniono innych wież tego typu w okolicach Raciborza i Rybnika. Należy więc przypuszczać, że wieża w Górkach na trasie gościńca z Raciborza do Rud Raciborskich była najważniejszym punktem obrony przed ewentualnym najeźdźcą. W zgodnej opinii archeologów, znawców tematu, większość wież drewnianych istniała w przedziale XIII – XV wieku. Później rozpoczęto budowę skromnych dworków szlacheckich i pierwszych kamiennych budowli fortyfikacyjnych. I tak w sąsiednich Raszczycach na Bernardkowcu (dawnej siedziby rycerzy z rodu Raszczyców) wybudowano drewniany dworek pełniący również funkcje obronne, otoczony ze wszystkich stron fosą. Budowla ta musiała powstać w tym samym czasie co wieża w Górkach. Dokument z 1606 roku dostarcza nam opisu tego grodu w Raszczycach, który co prawda jeszcze w 1642 roku był drewniany, ale posiadał za to masywne piwnice, spichlerz oraz murowaną wieżę, zachowane do dzisiaj. Z Raciborza, przez Raszczyce, Bogunice i Górki do Rud Raciborskich prowadził średniowieczny gościniec (droga). Tenże gościniec [strata publica] przechodził nieopodal naszej wieży obronnej w Górkach. O tym trakcie informuje pierwsza wzmianka o sąsiedniej wsi Bogunice z 1316 r. Tegoż gościńca mógł pilnować nasz rycerz z wiejskiej siedziby obronnej w Górkach.
Wskazówki końca
Niestety owiany tajemnicą jest upadek tej wieży mieszkalno – obronnej. Z przedwojennych badań archeologicznych dowiadujemy się, że z całą pewnością wieża ta runęła w kierunku wschodnim. Na szczycie wieży znajdował się dach pokryty gotycką dachówką. Kres świetności siedzibie rycerskiej w Górkach musiał położyć najazd nieprzyjaciela. Najeźdźca wystrzelił strzałę z zapalonym grotem, która dosięgła wieżę i dokonała zniszczenia. Wieża się zwaliła na jeden bok. Wskazują na to spalone resztki bali drewnianych i odpowiednie zabarwienie ziemi na grodzisku. Ponadto odnaleziono również średniowieczny grot strzały (bełt z lekko zagiętym ostrzem).
Sytuacja polityczna
Wieża mieszkalna w Górkach stanowiła strategiczny punkt na szlaku z Raciborza do Rud, nad rzeką Suminą. Na początku XV wieku, na okoliczne księstwa śląskie najechali husyci, wrogo nastawieni katolickiej hierarchii kościelnej. Często dla zysku napadali na samotne i bezbronne śląskie osady. Pan na Rybniku, książę Mikołaj rozgromił oddziały husyckie w 1433 roku. Prawdopodobnie husyci musieli także przybyć do małej osady Górki i zrównali ją z ziemią. Pod koniec XV wieku w osadach wzdłuż rzeki Suminy panował ród rycerski Szeliga, a księstwem opolskim i raciborskim zawładnął król Węgier Maciej Korwin, którego główną siedzibą była Buda na Węgrzech. Kazał dbać o bezpieczeństwo na ważnych szlakach handlowych z Wrocławia do Raciborza, a dalej przez Morawy na Węgry. Tędy biegł szlak handlowy z Rud do Raciborza, a dalej na Morawy. Jednakże pod koniec XV wieku rycerz Szeliga wmieszany w konflikt z zakonem dominikanek z Raciborza mógł dowolnie przejąć ziemię po prawej stronie od jego stawu, czyli na terenie dzisiejszej wsi Górki Śl. Prawdopodobnie z tego powodu średniowieczna osada Górek została zniszczona i opuszczona przez miejscowych chłopów. Nie wykluczone, że było to powiązane ze zniszczeniem wieży w wiosce.
Zanikająca historia
Obecnie miejsce zwane potocznie Kopcem znajduje się na południe od głównej drogi Sumina PKP – Szymocice, na południe od kapliczki św. Nepomucena. Niestety porosło sosnami. Grodzisko otoczone jest z trzech stron pozostałością fosy, na pozostałym odcinku rolę jej spełnia dolina rzeki Suminy ze stawami. Sam Kopiec to nasyp w kształcie elipsy o długości 19 m i szerokości 10 m, stanowiącej część byłego majdanu. Niewielu mieszkańców domyśla się bogatej historii tego miejsca. Bowiem starsi mieszkańcy już nie przekazują młodemu pokoleniu legendy o powstaniu Górek. Legendę można przeczytać na tablicach przy kapliczce lub przy Alei Dębowej, której elementy pokrywają się z opisem i faktami o wieży.
Henryk Postawka - miłośnik historii Górnego Śląska
Dziękuję bardzo za uszanowanie mojej woli. Historia magistra vitae est! @martin@kotlet Może już Pan spać spokojnie a ja oddawać się w wolnych chwilach mojej pasji.
Dlaczego jedni obrażają innych @martin@kotlet. Rozumiem, że politus to coś gorszego. Nie występuję tutaj jako radny czy samorządowiec a już na pewno jako politus. Nie należę do żadnej parti! Pan zapewne nie poda swoich danych personalnych.Ja jednak mam odwagę. Zwracam sie z prośba o zamianę mojej osoby autora tego artykułu na Henryk Postawka - miłośnik historii Górnego Śląska. To moje życzenie. I już raz zwracałem się do redakcji z taką prośbą. A mam do Pana pytanie: kiedy, w jakich dniach o jakiej porze należy pisać, publikować artykuły historyczne sprzed setek lat. Kiedy jest odpowiednia pora?
Zygfryd Weiner to mieszkaniec Górek, który czuł się Ślązakiem niemiecko języcznym. I od, którego nauczyem się wiele.
witam zastanawiam się nad artykułem nowin w którym poddano pod wątpliwość terminy wykonywania remontów w Racku, wg tego przezabawnego artykuliku remonty te są wyborczym chwytem , czyli im ich więcej , ty więcej propagandy rządzących. więc jak się to ma , kiedy aktywność autora jest wprost proporcjonalna do terminu zbliżających się wyborów. autor to kandydat na polityka :-) czyli kandydat na politusa jak napisano poniżej artykułu nie oceniam , bo
się na tym nie znam
I to sie chwoli i pokazuje że w tych czasach nie było tu żodnych poltusów.
Dedukuję ten artykuł mojemu pierwszemu mistrzowi Panu Zyfrydowi Weiner.